Crop Insurance List Update : शेतकऱ्यांसाठी त्यांच्या पिकाच्या वाढीसाठी आणि जमिनीच्या आरोग्यासाठी योग्य रासायनिक खताची (Fertilizer) निवड करणं अत्यंत महत्त्वाचं असतं. बाजारात DAP, TSP, SSP आणि NPK सारखी अनेक खते उपलब्ध आहेत. ही सर्व खते झाडांना आवश्यक असलेले पोषक घटक पुरवतात, पण त्यांचे मिश्रण, प्रमाण आणि वापर करण्याची पद्धत यात मोठा फरक असतो.
या लेखात, आपण अगदी सोप्या मराठी भाषेत या खतांमधील फरक समजून घेऊया, त्यांची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, माती आणि पिकाची गरज ओळखून शेतकऱ्यांनी कोणते खत वापरावे यावर सविस्तर माहिती घेऊयाDAP, TSP, SSP आणि NPK मध्ये नेमका काय फरक आहे?
सर्व रासायनिक खते प्रामुख्याने तीन मुख्य घटकांवर आधारित असतात, ज्यांना प्राथमिक पोषक तत्वे (Primary Nutrients) म्हणतात:
- नत्र (Nitrogen – N): झाडांच्या पानांच्या आणि खोडाच्या जलद वाढीसाठी.
- स्फुरद (Phosphorus – P): मुळे मजबूत करण्यासाठी आणि फुलोरा येण्यासाठी.
- पोटॅश (Potassium – K): रोगप्रतिकारशक्ती आणि फळांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी.
| खताचे नाव | मुख्य पोषक तत्व (टक्केवारी) | पिकासाठी मुख्य उपयोग | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| DAP (डायअमोनियम फॉस्फेट) | N (18%) आणि P (46%) | मुळांच्या मजबुतीसाठी आणि पेरणीच्या वेळी | पाण्यात लवकर विरघळते, नवीन मुळे विकसित करते. |
| TSP (ट्रिपल सुपरफॉस्फेट) | उच्च P (46%) | जास्त स्फुरद आवश्यक असलेल्या पिकांसाठी | स्फुरदाचा अतिशय केंद्रित स्रोत. |
| SSP (सिंगल सुपरफॉस्फेट) | P (16%), S (11%), Ca (21%) | तेलबिया, कडधान्ये आणि फळझाडे | गंधक (S) असल्यामुळे तेलाची/प्रथिन्यांची गुणवत्ता वाढते. |
| NPK खत | N, P, K (विविध प्रमाणात) | पिकाच्या संपूर्ण पोषणासाठी आणि संतुलित वाढीसाठी | तिन्ही मुख्य घटक असल्यामुळे सर्वांगीण विकासासाठी उत्तम. |
प्रत्येक खताचा उपयोग आणि महत्त्व
१. DAP (डायअमोनियम फॉस्फेट)
- घटक: 18% नत्र आणि 46% स्फुरद.
- सर्वाधिक महत्त्वाचे: मुळांचा विकास (Root Development). DAP खत पिकाच्या अगदी सुरुवातीच्या काळात, म्हणजे पेरणीच्या वेळी (बेसल डोस) वापरले जाते. स्फुरद हे मुळांना मजबूत करते आणि नत्रामुळे रोपाला तातडीने ऊर्जा मिळते.
- उपयुक्त पिके: गहू, ज्वारी, बाजरी, कडधान्ये (दलहन) आणि तेलबिया.
२. SSP (सिंगल सुपरफॉस्फेट)
- घटक: 16% स्फुरद, 11% गंधक (S) आणि 21% कॅल्शियम (Ca).
- सर्वाधिक महत्त्वाचे: गंधक (S). SSP मध्ये स्फुरदासोबत गंधक आणि कॅल्शियम हे दुय्यम पोषक घटकही मिळतात. तेलबिया (उदा. सोयाबीन, शेंगदाणा) पिकांमध्ये तेलाचे प्रमाण आणि कडधान्यांमध्ये प्रथिने (Protein) वाढवण्यासाठी गंधक आवश्यक असते.
- फायदा: इतर फॉस्फेट खतांपेक्षा हे स्वस्त आणि अनेक पोषक तत्वे देणारे असल्याने शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहे.
३. TSP (ट्रिपल सुपरफॉस्फेट)
- घटक: सुमारे 46% स्फुरद.
- सर्वाधिक महत्त्वाचे: स्फुरदाचा उच्च डोस. या खतामध्ये नत्र किंवा पोटॅश नसते, त्यामुळे ज्या जमिनीमध्ये केवळ स्फुरदाची कमतरता आहे आणि नत्र किंवा पोटॅश पुरेसे आहे, तिथे हे खत वापरले जाते.
- उपयुक्त पिके: फळझाडे आणि भाज्या.
४. NPK खत: संतुलित पोषणाचा आधार
- घटक: नत्र, स्फुरद आणि पोटॅश हे तिन्ही घटक योग्य प्रमाणात.
- सर्वाधिक महत्त्वाचे: संतुलित पोषण (Balanced Nutrition). NPK खते 10:26:26 किंवा 20:20:20 अशा वेगवेगळ्या गुणोत्तरांमध्ये उपलब्ध असतात. हे खत पिकाच्या संपूर्ण जीवनचक्रात वापरले जाते, कारण ते वाढ, मुळांचा विकास आणि फळांची गुणवत्ता या तिन्हीवर काम करते.
- फायदा: NPK हे सर्वाधिक प्रभावी मानले जाते, कारण ते एकाचवेळी पिकाच्या सर्व गरजा पूर्ण करतेशेतकऱ्यांसाठी सर्वात प्रभावी खत कोणते?
याचे सरळ उत्तर आहे: जमिनीची गरज आणि पिकाचा प्रकार. कोणतेही एक खत “सर्वात प्रभावी” नसते, परंतु शेतकऱ्यांनी ‘सर्वात योग्य’ खत निवडणे महत्त्वाचे आहे.
- जर तुम्ही नुकतीच पेरणी करत असाल आणि मुळे मजबूत करायची असतील, तर DAP उत्तम आहे.
- जर तुम्ही तेलबिया किंवा कडधान्ये घेत असाल, तर SSP मुळे तुम्हाला गंधकाचा अतिरिक्त फायदा मिळेल.
- सर्वोत्तम आणि व्यापक वापर: संपूर्ण पोषण आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादनासाठी संतुलित NPK खत सर्वाधिक उपयुक्त ठरते आणि म्हणूनच ते सर्वात जास्त वापरले जाते.
